Humanizar o trabalho de investigação na formação pós-graduada na era da inteligência artificial.

Autores

DOI:

https://doi.org/10.35588/cea9ny95

Palavras-chave:

Ciências sociais e humanas, inteligência artificial, investigação, estudos de pós-graduação

Resumo

Este artigo apresenta uma reflexão crítica sobre o impacto da inteligência artificial (IA) nos processos de formação em pesquisa na pós-graduação, especialmente nas ciências sociais e humanas. A partir de uma perspectiva crítica, são exploradas as oportunidades que a IA oferece para a automação de tarefas, a otimização da busca por informações e o apoio à escrita acadêmica, sem negligenciar os desafios éticos envolvidos. O texto alerta para o risco de reduzir a atividade investigativa a um exercício meramente técnico e destaca a importância de preservar o pensamento crítico, a autonomia intelectual e a criatividade dos estudantes. Da mesma forma, destaca a necessidade de compreender a IA como uma ferramenta complementar, e não substitutiva, dentro de um processo educativo comprometido com a transformação social e a produção do conhecimento. Finalmente, o artigo convida as instituições educacionais a estabelecerem marcos normativos claros e a promoverem espaços de formação crítica sobre o uso ético dessas tecnologias na produção acadêmica.

Downloads

Os dados de download ainda não estão disponíveis.

Biografias do Autor

  • Alexander Rodríguez-Bustamante, Universidad Católica Luis Amigó

    Católica Luis Amigó. Medellín, Colombia.

  • Luis Fernando Cardona-Palacio, Universidad Católica Luis Amigó

    PhD., Investigador y Docente. Universidad Católica Luis Amigó. Medellín, Colombia.

  • Rubén Darío Hernández-Escorcia, PhD., Investigador. Universidad de La Salle. Medellín, Colombia.

    PhD., Investigador. Universidad de La Salle. Medellín, Colombia.

  • José Federico Agudelo-Torres, Tecnológico de Antioquia

    PhD., Investigador. Tecnológico de Antioquia. Medellín, Colombia.

Referências

Ahmad, S. F., Rahmat, M. K., Mubarik, M. S., Alam, M. M. y Hyder, S. I. (2021). Artificial intelligence and its role in education. Sustainability, 13 (22), 12895–12902. https://doi.org/10.3390/su132212902.

Aparicio, W. (2023). La inteligencia artificial y su incidencia en la educación: Transformando el aprendizaje para el siglo XXI. Revista Internacional de Pedagogía e Innovación Educativa, 3 (2), 217–229. https://doi.org/10.51660/ripie.v3i2.133

Ayala-Ruiz, M. E., Machín-Armas, P. A. y Ronda-Velázquez, G. (2019). La interdisciplinariedad: Un reto para la formación de una cultura científica básica en el estudiante universitario. Luz, 18(3), 94-108.

Cuevas-Romo, A., Hernández-Sampieri, R., Leal-Pérez, B. y Mendoza-Torres, C. (2016). Enseñanza-aprendizaje de ciencia e investigación en educación básica en México. REDIE, 18(3), 187–200. https://lc.cx/FU84Fx.

Duch, L. (2002). Simbolismo y salud: Antropología de la vida cotidiana. Trotta.

Espinoza, M. G., Ríos, M. B., Castro, K. L., Velasco, C. B., y Feijoo, D. A. (2024). La influencia de tecnologías emergentes en la educación superior. LATAM. Revista Latinoamericana de Ciencias Sociales y Humanidades, 5(1), 894–904. https://doi.org/10.56712/latam.v5i1.1641

González-Esteban, E. y Calvo, P. (2022). Ethically governing artificial intelligence in the field of scientific research and innovation. Heliyon, 8(2), e08946. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e08946

Habermas, J. (1990). Conocimiento e interés. Taurus.

Hegazy, A., Gaber, S. A., Alkhateeb, I. A., Alqatam, M. A., Almughyirah, S. M., Mahgoub, Y. M. y Shahat, H. A. (2024). Saudi postgraduate students' ethical commitment between awareness and application of artificial intelligence in scientific writing (El compromiso ético de los estudiantes de posgrado saudíes entre la concientización y la aplicación de la inteligencia artificial en la escritura científica). International Journal of Learning, Teaching and Educational Research, 23(10), 583–598. https://doi.org/10.26803/ijlter.23.10.28

Hernández-Díaz, J. M. (2021). ¿Qué universidad para el siglo XXI? Revista Lusófona de Educación, 52(52), 133–152. https://doi.org/10.24140/issn.1645-7250.rle52

Hernández-Escorcia, R. D. (2024). Aporte de la competencia investigadora en el desarrollo profesional. Revista Lasallista de Investigación, 21 (1), 5–7. https://doi.org/10.22507/rli.v21n1e

Humberstone-Morales, J. E. (2025). Adopción de herramientas de inteligencia artificial en la Universidad Francisco Gavidia. Realidad y Reflexión, 1 (60), 52–72. https://doi.org/10.5377/ryr.v1i60.19866

Juca-Maldonado, F. (2024). El impacto de la inteligencia artificial en los trabajos académicos y de investigación. Revista Metropolitana de Ciencias Aplicadas, 6(Suplemento 1), 289–296. https://doi.org/10.62452/8nww1k83

Kaplan, A. D., Kessler, T. T., Brill, J. C. y Hancock, P. A. (2023). Trust in artificial intelligence: Meta-analytic findings. Human Factors, 65(2), 337–359. https://doi.org/10.1177/00187208211013988.

Lévinas, E. (2015). Ética e infinito. Ediciones Machado Libros.

López-Gil, K. y Moreno-Mosquera, E. (2025). Retroalimentación formativa en la escritura de tesis en posgrado: Comparación entre ChatGPT y revisores pares en un círculo de escritura. Revista Virtual Universidad Católica del Norte, (74), 123–160. https://doi.org/10.35575/rvucn.n74a6 .

Lugo-Sánchez, J. (2024). Cómo escribir y argumentar en tiempos de IA: Hacia una metodología de redacción tesística. YUYAY: Estrategias, Metodologías y Didácticas Educativas, 3(2), 96–119. https://doi.org/10.59343/yuyay.v3i2.66.

Mata-Villagómez, K. V., Sancán Chávez, V. R., Kaiser Holguín, I. B. y Kaiser Holguín, R. F. (2024). Una revisión sistemática del uso de la inteligencia artificial en el desarrollo de investigaciones científicas. Reincisol, 3(6), 1642–1660. https://www.reincisol.com/ojs/index.php/reincisol/article/view/277

Mélich, J. (2021). La fragilidad del mundo: ensayo sobre un tiempo precario. Tusquets.

Mena-Guacas, A. F., Vázquez-Cano, E., Fernández-Márquez, E. y López-Meneses, E. (2024). La inteligencia artificial y su producción científica en el campo de la educación. Formación Universitaria, 17(1), 155–164. https://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-50062024000100155

Morin, E., Ciurana, E. R. y Motta, R. D. (2003). Educar en la era planetaria. Gedisa.

McLuhan, H. M. (1969). La comprensión de los medios de comunicación como extensiones del hombre (R. Palazón, Trad.). Diana.

Pacheco, R. J. P. (2022). El rol del docente en el contexto universitario: Una visión post pandemia. MENTOR. Revista de Investigación Educativa y Deportiva, 1(2), 91–96. https://doi.org/10.56200/mried.v1i2.3357

Palou-Julian, B., Gros-Salvat, B. y Mercader-Tresserras, J. (2022). El treball final de grau (TFG) i el desenvolupament de la competència investigadora dels futurs mestres d’educació infantil i primària. REIRE. Revista d’Innovació i Recerca en Educació, 15(2), 1–15. https://doi.org/10.1344/reire.37520

Parasuraman, R. y Riley, V. (1997). Humans and automation: Use, misuse, disuse, abuse. Human Factors, 39(2), 230–253. https://doi.org/10.1518/001872097778543886

Parasuraman, R., Sheridan, T. B., y Wickens, C. D. (2000). A model for types and levels of human interaction with automation. IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics – Part A: Systems and Humans, 30(3), 286–297. https://doi.org/10.1109/3468.844354

Piedra-Castro, W. I., Cajamarca-Correa, M. A., Burbano-Buñay, E. S. y Moreira-Alcívar, E. F. (2024). Integración de la inteligencia artificial en la enseñanza de las Ciencias Sociales en la educación superior. Journal of Economic and Social Science Research, 4(3), 105–126. https://doi.org/10.55813/gaea/jessr/v4/n3/123

Rababah, L. M., Rababah, M. A. y Al-Khawaldeh, N. N. (2024). Graduate students' ChatGPT experience and perspectives during thesis writing [Experiencia y perspectivas de estudiantes de posgrado en ChatGPT durante la redacción de su tesis]. International Journal of Engineering Pedagogy (iJEP), 14(3), 22–35. https://doi.org/10.3991/ijep.v14i3.48395

Roy, R., Babakerkhell, M. D., Mukherjee, S., Pal, D. y Funilkul, S. (2022). Evaluating the intention for the adoption of artificial intelligence-based robots in the university to educate the students. IEEE Access, 10, 125666–125678. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2022.3225555

Sánchez-Trujillo, M. Á., Rodríguez-Flores, E. A. y Suárez-Pizzarello, M. (2024). Chat GPT como herramienta pedagógica y didáctica para docentes en formación. Maestro y Sociedad, 21(1), 285-299.

Suazo-Galdames, I. (2023). Inteligencia artificial en investigación científica [Editorial]. SciComm Report, 1(1), 1–3. https://doi.org/10.32457/scr.v3i1.2149

Todorov, T. (2000). Los abusos de la memoria. Ediciones Paidós Ibérica.

Wagensberg, J. (2006). A más cómo menos por qué. Ciencia (NF).

Publicado

2025-12-31

Edição

Secção

Tecnología

Como Citar

Humanizar o trabalho de investigação na formação pós-graduada na era da inteligência artificial. (2025). Revista Electrónica Gestión de las Personas y Tecnología, 18(54), 70-90. https://doi.org/10.35588/cea9ny95